Azərbaycanda dövlət vəsaitlərinin xərclənməsi mövzusu hər zaman cəmiyyətin diqqət mərkəzində olub.
Xüsusilə də söhbət milyonlarla manatdan gedəndə, insanlar haqlı olaraq soruşur: bu pullar hara gedir, necə xərclənir və qarşılığında nə əldə olunur? Son günlər bu sualları yenidən gündəmə gətirən məsələ isə Azərenerji ASC tərəfindən elan edilən 63,5 milyon manatlıq tenderdir.
Söhbət yeni tikilən yarımstansiya üçün elektrik avadanlıqlarının satın alınmasından gedir. Rəsmi sənədlərə görə, tenderin ehtimal olunan dəyəri 63 milyon 550 min 255 manatdır. Bu, təkcə böyük məbləğ deyil, həm də bir çox sosial layihələrin, infrastruktur problemlərinin və ya minlərlə ailənin ehtiyacının qarşılanmasına yetə biləcək vəsaitdir. Məhz buna görə də bu tender təkcə texniki məsələ yox, ictimai maraq doğuran hadisə kimi qiymətləndirilməlidir.
Sənədlərdə göstərilir ki, alınacaq avadanlıqlar əsasən yüksək gərginlikli ayırıcılar, gərginlik və cərəyan transformatorları, torpaqlama sistemləri və digər mühüm komponentlərdir. Bunlar enerji sisteminin təhlükəsiz və dayanıqlı işləməsi üçün vacib elementlərdir. Heç kim bunun əhəmiyyətini inkar etmir.
Lakin əsas sual başqa yerdədir: bu avadanlıqların real bazar qiyməti ilə tenderdə göstərilən məbləğ arasında nə qədər fərq var?
Beynəlxalq bazarda bu tip məhsulların qiymətləri açıq şəkildə mövcuddur. İstənilən mütəxəssis bilir ki, enerji avadanlıqları sahəsində rəqabət kifayət qədər güclüdür və fərqli istehsalçılar oxşar məhsulları müxtəlif qiymətlərlə təklif edirlər. Belə olan halda, 63,5 milyon manatın necə hesablandığı, hansı kriteriyalarla formalaşdırıldığı və hansı alternativ təkliflərin olduğu cəmiyyətə açıqlanmır.
Ən problemli məqam isə tender prosesinin şəffaflığıdır. Rəsmi olaraq elan edilir ki, tender keçirilib, sənədlər qəbul olunub və qalib müəyyənləşdiriləcək. Amma prosesin pərdəarxası cəmiyyət üçün qaranlıq qalır. Hansı şirkətlər iştirak edib? Onların təklifləri nə qədər olub? Niyə məhz bu və ya digər firma seçilib? Bu sualların cavabı adətən ya ümumiyyətlə verilmir, ya da formal məlumatlarla kifayətlənilir.
İctimaiyyət yalnız yekun rəqəmi görür: 63,5 milyon manat. Bundan sonra isə hər şey sükuta bürünür.
Halbuki bu vəsaitin mənbəyi dövlət büdcəsidir. Yəni hər bir vətəndaşın ödədiyi vergilər, kommunal haqlar, dolayısı ilə hamının cibindən çıxan pullardır. Bu baxımdan, bu məbləğlərin necə xərcləndiyi barədə cəmiyyətin məlumat almaq hüququ var.
Digər diqqətçəkən məqam layihənin nəticələri ilə bağlıdır. Bu yarımstansiya harada tikilir? Hansı bölgəyə xidmət edəcək? Enerji təchizatında hansı real dəyişikliklər olacaq? Elektrik kəsintiləri azalacaqmı? Sistem daha dayanıqlı olacaqmı? Bu sualların cavabı olmadan milyonların xərclənməsi yalnız kağız üzərində “layihə icrası” kimi görünür.
Əgər layihə həqiqətən də strateji əhəmiyyət daşıyırsa, bu barədə geniş hesabatlar hazırlanmalı, görülən işlər mərhələli şəkildə ictimaiyyətə təqdim edilməlidir. Hansı avadanlıq alındı, haradan alındı, nə vaxt quraşdırıldı, hansı nəticə verdi – bütün bunlar açıq olmalıdır. Təəssüf ki, praktikada belə hesabatlara nadir hallarda rast gəlinir.
Azərbaycanda iri dövlət tenderləri ilə bağlı illərdir formalaşmış bir stereotip var: böyük məbləğlər, az məlumat, çox sual. Bir çox hallarda eyni şirkətlərin davamlı olaraq qalib gəlməsi, texniki şərtlərin konkret firmalara uyğun yazılması, real rəqabətin olmaması barədə iddialar səslənir. Bu iddialar hər dəfə təkzib olunsa da, tam şəffaf mexanizmlər qurulmadığı üçün şübhələr aradan qalxmır.
Azərenerji-nin bu tenderi də eyni risklər fonunda dəyərləndirilir. 63,5 milyon manatlıq alışın nə dərəcədə səmərəli olduğu, bu məbləğin nə qədərinin real avadanlığa, nə qədərinin əlavə xərclərə və vasitəçilərə getdiyi hələ ki, məlum deyil.
Maliyyə ekspertləri hesab edirlər ki, belə layihələr müstəqil auditdən keçməlidir. Yalnız daxili yoxlamalarla kifayətlənmək yetərli deyil. Çünki dövlət şirkətləri həm sifarişçi, həm də icraçı rolunda çıxış etdikdə, obyektiv qiymətləndirmə çətinləşir. Müstəqil audit isə real mənzərəni ortaya qoyan əsas alət ola bilər.
Bu tender həm də enerji sektorunun idarə olunması ilə bağlı daha geniş sualları gündəmə gətirir. Son illər bu sahəyə milyardlarla manat sərmayə qoyulub. Yeni stansiyalar, xətlər, yarımstansiyalar tikilib. Amma hələ də bir çox bölgədə elektriklə bağlı problemlər qalmaqdadır. Bu isə xərclənən vəsaitlə əldə edilən nəticə arasında uyğunsuzluq olduğunu göstərir.
Belə vəziyyətdə 63,5 milyon manatlıq yeni tenderin də real fayda verib-verməyəcəyi təbii olaraq maraq doğurur.
Nəticə etibarilə, bu tender sadəcə texniki satınalma deyil. Bu, dövlət vəsaitlərinin idarə olunması, şəffaflıq, hesabatlılıq və ictimai etimad məsələsidir. Əgər bu pullar doğrudan da enerji sisteminin gücləndirilməsinə, vətəndaşların həyat keyfiyyətinin yaxşılaşmasına xidmət edəcəksə, bu açıq şəkildə göstərilməlidir. Əks halda isə növbəti milyonluq layihə də cəmiyyətin yaddaşında cavabsız suallar siyahısına əlavə olunacaq.
63,5 milyon manatlıq sual hələ də açıq qalır: bu pullar həqiqətən də ölkənin enerji gələcəyinə yatırılır, yoxsa sadəcə kağız üzərində rəqəm olaraq qalır? Bu suala cavabı isə yalnız real şəffaflıq verə bilər.
Əli Səfərli,
NOCOMMENT.az
