Əli Laricaninin ABŞ-la mümkün danışıqlar üçün “çərçivənin formalaşmasında irəliləyiş” barədə səsləndirdiyi fikir regionun faktiki olaraq hərbi-siyasi gərginliyin pik həddinə yaxınlaşdığı bir mərhələyə düşür. ABŞ qüvvələrinin bölgədə aktiv hərəkəti, Tehrandan gələn sərt mesajlar və İranda son onilliklərin ən genişmiqyaslı daxili narazılıqları fonunda diplomatik ritorika adi barış jestindən çox, incə hesablanmış vaxtlama manevrini xatırladır. Kağız üzərində danışıqlardan danışılır, amma reallıqda tərəflər mümkün eskalasiyadan öncə mövqelərini möhkəmləndirməyə çalışır.
NOCOMMENT.az xəbər verir ki, bu açıqlamanın konteksti xüsusilə diqqətçəkicidir. İranın ali rəhbərliyinə yaxın fiqurlardan sayılan Laricani bunu Moskvaya səfərindən və Rusiya rəhbərliyi ilə təmaslardan dərhal sonra səsləndirib. Bu detal, ABŞ–İran birbaşa toqquşmasının qarşısını almaqda vasitəçi rolunu oynayan ölkələrin — xüsusilə Rusiya, Türkiyə və Qətərin — artan əhəmiyyətini göstərir. Lakin diplomatik xəritənin özü başqa məna verir: Tehran güzəşt axtarışında deyil, daha çox vaxt qazanmaq və üzərindəki təzyiqi müvəqqəti zəiflətmək üçün diplomatik imkanları genişləndirməyə çalışır.
Vaşinqtondan gələn siqnallar isə tamamilə fərqli ton daşıyır. Donald Tramp bir tərəfdən İranın İnqilab Keşikçiləri Korpusunu istehza ilə “çaşqın vəziyyətdə” olmaqda ittiham edir, digər tərəfdən isə təmasların davam etdiyini təsdiqləyir. Eyni zamanda o, ABŞ-ın konkret planlarının hətta regiondakı müttəfiqlərindən belə gizli saxlanıldığını vurğulayır. Bu yanaşma klassik “qeyri-müəyyənliklə təzyiq” taktikasıdır: diplomatiya açıq saxlanılır, amma güc nümayişi arxa planda davam edir.
Hərbi ölçü isə artıq gizlədilmir. ABŞ-ın təyyarədaşıyan qruplarının bölgəyə yerləşdirilməsi, esminetslərin uzaqmənzilli raketlər və hava hücumundan müdafiə sistemləri ilə gücləndirilməsi, eləcə də hərbi nəqliyyatın intensivləşməsi açıq mesajdır. Vaşinqton Tehrana Hörmüz boğazında “qəbuledilməz davranışlar”la bağlı xəbərdarlıq edir və bununla göstərir ki, danışıqlar masası hərbi ssenarilərin kölgəsində qurulub.
Amerikanın irəli sürdüyü şərtlər əvvəlki nüvə razılaşmalarından daha sərtdir. Söhbət təkcə uranın zənginləşdirilməsinin dayandırılmasından getmir; ballistik raket proqramının məhdudlaşdırılması və regiondakı müttəfiq qüvvələrə dəstəyin kəsilməsi də tələb olunur. İran üçün bu, faktiki olaraq bütün çəkindirmə strategiyasının sıradan çıxarılması deməkdir. Tehran bu şərtləri açıq şəkildə qəbul etmir, “bərabərhüquqlu dialoq”dan danışır, lakin eyni zamanda dolayı kanallarla təmasları davam etdirir.
Daxili vəziyyət də bu mənzərəni daha da ağırlaşdırır. İran uzun illərdir görünməmiş sosial-siyasi gərginlik yaşayır. İnsan haqları qurumları kütləvi itkilərdən bəhs edir, hakimiyyət isə mümkün təhlükələrə qarşı şəhər infrastrukturunu — metro və yeraltı obyektləri qoruyucu məkanlara çevirməyə başlayıb. Paralel olaraq, İnqilab Keşikçiləri Hörmüz boğazında keçirdiyi təlimlərlə gəmiçiliyi bloklamaq imkanını nümayiş etdirir ki, bu da qlobal enerji bazarları üçün ciddi risk deməkdir.
Beləliklə, “danışıqlar üçün çərçivə” barədə səslənən bəyanatlar gərginliyin azalmasından çox, siyasi manevr aləti təsiri bağışlayır. Tehran zərbə ehtimalını azaltmaq və vaxt qazanmaq istəyir, Vaşinqton isə danışıqları hərbi təzyiqi gücləndirən əlavə mexanizm kimi istifadə edir. Nəticədə ortaya paradoksal vəziyyət çıxır: diplomatiya və güc təhdidi bir-birini istisna etmir, eyni vaxtda irəliləyir. Bu da onu göstərir ki, region sülh və müharibə arasında seçim etmir — eyni qarşıdurmanın fərqli formaları arasında tarazlıq saxlayır.
Əli Səfərli,
NOCOMMENT.az
