Yaxın Şərq regionu son 48 saat ərzində ənənəvi geosiyasi məntiqi alt-üst edən, dramatik və dərin bir gərginlik dalğası ilə üz-üzə qalıb. Beynəlxalq arenada eyni vaxtda cərəyan edən hərbi xaos və kəskin siyasi ziddiyyətlər səhnəsi regional güc balansını tamamilə yenidən formalaşdırır.
Bir tərəfdən İran Körfəz bölgəsində ABŞ-ın ən yaxın müttəfiqlərinə qarşı nümayişkaranə şəkildə kütləvi hərbi zərbələr endirir, digər tərəfdən isə ABŞ Prezidenti Donald Tramp İsrailin baş naziri Benyamin Netanyahuya qarşı görünməmiş kəskinlikdə şifahi hücuma keçdiyini açıqlayır. Bu gərginliyin dərhal ardınca Ağ Ev liderinin İran rəhbərliyinə gözlənilməz diplomatik təkliflər irəli sürməsi Cənubi Qafqazdan Yaxın Şərqə qədər bütün tərəfdaşlıqları kövrəkləşdirən potensial bir yenidənqurma prosesinin başladığını göstərir.
Məsələ haqda NOCOMMENT.az-a danışan politoloq Əlimusa İbrahimov bildirib ki, Körfəz bölgəsində vəziyyətin bu dərəcədə pisləşməsi İran İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusunun (SEPAH) ABŞ-ın regional müttəfiqlərinə qarşı genişmiqyaslı hücumları qəfil bərpa etməsi ilə birbaşa bağlıdır: "Son iki sutka ərzində endirilən zərbələr həm çaşdırıcı, həm də açıq-aşkar təxribat xarakterli idi. Məsələn, Küveyt Beynəlxalq Hava Limanına edilən raket və pilotsuz uçuş aparatı hücumları nəticəsində infrastruktura ciddi ziyan dəydi və hava limanının fəaliyyəti dayandırıldı. Burada ən diqqətçəkən məqam hücumun məhz əvvəlki dağıntılardan sonra yenicə bərpa olunmuş terminala edilməsidir ki, bu da zərbələrin sırf 'nümayişkaranə' xarakter daşıdığını sübut edir. Paralel olaraq Küveyt və Bəhreyndəki Amerika hərbi bazaları, ABŞ-ın Beşinci Donanmasının qərargahı və 'Panaya' adlı Amerika neft tankeri hədəfə alındı. Hərçənd ABŞ Mərkəzi Komandanlığı (CENTCOM) raketlərin hava hücumundan müdafiə sistemləri tərəfindən zərərsizləşdirildiyini bəyan etdi, lakin siyasi mesaj aydın idi: Tehran, Donald Trampın aprelin əvvəlində elan etdiyi və sonradan uzatdığı atəşkəs rejiminə baxmayaraq, istənilən an Amerikanın yüksək profilli mülki və hərbi hədəflərini vurmaq gücündə olduğunu göstərdi".
Politoloqun sözlərinə görə, bu fəal döyüş əməliyyatları fonunda Vaşinqtonun İrandan nüvə proqramı ilə bağlı güzəştləri mütləq şəkildə yazılı təqdim etməyi tələb etməsi unikal bir nüvə paradoksu və kəskin strategiya qüsuru yaradır: "İki aydır müzakirə olunan 'anlaşma memorandumu' çərçivəsində irəli sürülən bu sərt tələb ABŞ-ın mövqeyinin kəskinləşdiyini göstərir. İranlı danışıqçılar əvvəllər sadəcə şifahi təminat verməklə kifayətlənirdilər, lakin Trampın yekun sazişdən qabaq ilkin mərhələdə yazılı və konkret güzəştlər tələb etməsi Tehran tərəfindən rədd edildi. İranın buna cavabı dərhal danışıqları dondurmaq və hücumların intensivliyini artırmaq oldu. Fəal şəkildə hərbi zərbələrə məruz qaldığın və öz ittifaq sistemini parçaladığın bir vaxtda rəqib rejimdən birtərəfli yazılı təslim qoparmağa çalışmaq Ağ Ev diplomatiyasının ən zəif nöqtəsidir".
Ekspert vurğulayıb ki, hazırkı böhranın ən təəccüblü inkişafı Trampın Benyamin Netanyahuya qarşı səsləndirdiyi qəzəbli və alçaldıcı ifadələri açıq şəkildə rəsmiləşdirməsidir: "Tramp 'New York Post' nəşrinə verdiyi müsahibədə İsrail baş nazirini birbaşa 'lənətə gəlmiş dəli' adlandırdığını və ona 'Mən olmasaydım, sən həbsxanada olardın, sənin arxanı mən xilas edirəm' dediyini rəsmən etiraf etdi. Livan böhranı ilə bağlı həftələrdir davam edən pərdəarxası gərginliyin bu şəkildə ifşası və Netanyahunun buna qarşı taktiki fikir ayrılıqlarına eyham vuraraq Trampa təşəkkür etməsi tərəflər arasındakı uçurumu göstərir. İran atəşi altında olan ən kritik müttəfiqinin liderini ictimai şəkildə bu cür aşağılamaqla Tramp Tehrana böyük bir zəiflik siqnalı ötürmüş oldu".
Əlimusa İbrahimovun qənaətinə görə, bu xaosun ən pik nöqtəsi isə ABŞ liderinin qəfildən İran rəhbərliyinə təriflər yağdırması və birbaşa zirvə görüşü təklif etməsidir: "Trampın Ayətullah Müctəbataba Xamenei haqqında 'İranın ən nüfuzlu simalarından biri' kimi bəhs etməsi və 'Onunla, onların hamısı ilə görüşməkdən məmnun olaram' deməsi, Vaşinqtonun 'maksimum təzyiq' doktrinasından heyrətamiz bir geri dönüşdür. Bir tərəfdən dövlət aparatınız rəqibdən yazılı nüvə güzəştləri tələb edir, digər tərəfdən isə dövlət başçınız sizin hərbi bazalarınıza hücum edən şəxslərlə şərəf görüşü arzuladığını bəyan edir. Bu ikilik ABŞ-ın öz rəsmi danışıqçılarının nüfuzunu sıfırlayır, İsrail və Körfəz dövlətləri kimi ənənəvi müttəfiqləri sistemdən kənarlaşdıraraq şəxsi münasibətlərə əsaslanan riskli bir diplomatiyaya qapı açır".
Politoloq hesab edir ki, Vaşinqtonun bu çaşqın və ziddiyyətli hərəkətləri qalib fövqəldövlət strategiyasından tamamilə uzaqdır və qlobal miqyasda böyük bir məğlubiyyət ssenarisi formalaşdırır: "Hərbi cəhətdən ABŞ pozulmuş bir atəşkəsin kölgəsində öz tərəfdaşlarına edilən hücumları cavabsız qoyur, diplomatik cəhətdən yazılı təslim tələb etdiyi təcavüzkara eyni vaxtda şifahi təriflər yağdırır, strateji baxımdan isə özünün ən yaxın regional müttəfiqini ictimaiyyət qarşısında uzaqlaşdırır. Əgər məqsəd İranı təcrid etmək idisə, hazırkı bu xaotik xətt Tehrana nəhəng bir təbliğat qələbəsi qazandırıb. Yaxın Şərqə və digər strateji regionlara ötürülən mesaj təhlükəlidir: Vaşinqtona sədaqət ictimai rüsvayçılıqla, Amerikaya qarşı hərbi təcavüzkarlıq isə ali səviyyədə görüş təklifləri ilə mükafatlandırılır. Bu idarəolunmaz paradoks təcili həll edilməzsə, ABŞ-ın Yaxın Şərqdəki çoxillik etibarlılığının və hərbi-siyasi ittifaqlar strukturunun tamamilə çöküşü qaçılmaz olacaq", - deyə politoloq yekunlaşdırıb.
Tunar,
NOCOMMENT.az
