Cənubi Qafqazın nəqliyyat və logistika xəritəsini fundamental şəkildə dəyişəcək Zəngəzur dəhlizinin – beynəlxalq mətbuatda qəbul edilən adı ilə TRIPP (Trump Route for International Peace and Prosperity / Beynəlxalq Sülh və Rifah üçün Tramp Marşrutu) layihəsinin reallaşması istiqamətində qlobal geosiyasi proseslər kəskin şəkildə sürətlənib.
Birləşmiş Ştatların Beynəlxalq İnkişaf üzrə Maliyyə Korporasiyasının (DFC) Direktorlar Şurası tərəfindən ümumi dəyəri 2,5 milyard dollar olan strateji investisiyalar paketinin rəsmən təsdiqlənməsi və bu çərçivədə Ermənistan-Amerika birgə inkişaf şirkətinin qurulması rəsmi Vaşinqtonun bölgədəki qətiyyətli mövqeyini nümayiş etdirir. Bu tarixi qərarın dərhal ardınca ABŞ Dövlət katibi Marko Rubio və Ermənistanın xarici işlər naziri Ararat Mirzoyan arasında layihənin icrasına dair 49 illik çərçivə sazişinin onlayn şəkildə imzalanması, ticarət marşrutunun hüquqi təməllərini tamamilə sementləyib.
İmzalanan rəsmi sənədə əsasən, TRIPP marşrutunu idarə edəcək müştərək müəssisədə Amerika tərəfi 74% mütləq paya sahib olacaq ki, bu da dəhliz üzərindən keçəcək dəmir yolları, magistrallar, boru xətləri və fiber-optik şəbəkələrin təhlükəsizlik sığortasının birbaşa Vaşinqtonun nəzarətinə keçməsi deməkdir. ABŞ administrasiyasının bu nəhəng maliyyə və siyasi həmləsi, Zəngəzur dəhlizinin artıq sadəcə regional layihə deyil, qlobal Orta Dəhliz sisteminə inteqrasiya olunmuş geridönməz bir reallığa çevrildiyini sübut edir.
Məsələ ilə bağlı NOCOMMENT.az-a danışan siyasi şərhçi Elçin Xalidbəyli qeyd edib ki, ABŞ Dövlət Departamenti və DFC səviyyəsində birgə şirkətin təsdiqlənərək 49 illik sazişin rəsmiləşdirilməsi, "Tramp marşrutu"nun qarşısını kəsmək istəyən regional güclərin planlarını tamamilə iflasa uğradıb: "Bu addım rəsmən onu göstərir ki, Vaşinqton Zəngəzur dəhlizi məsələsində geosiyasi məsuliyyəti və loqistika nəzarətini tam mənada öz üzərinə götürüb. Amerika şirkətinin layihədə 74 faizlik payla operator rolunda çıxış etməsi, dəhlizin Ermənistan ərazisindən keçən 42 kilometrlik hissəsinə beynəlxalq hüquqi toxunulmazlıq zirehi qazandırır. Təsadüfi deyil ki, ABŞ-ın Dövlət katibi Marko Rubio bu sazişi Bakı ilə İrəvan arasında sülh müqaviləsinin əsas 'lövbəri' adlandırıb. Artıq bu müstəvidən sonra proseslərin geriyə dönüşü praktiki olaraq qeyri-mümkündür və layihə sürətlə tikinti mərhələsinə keçid edir".
Siyasi şərhçinin sözlərinə görə, ABŞ-Ermənistan birgə müəssisəsinin yaradılması layihəyə qarşı hədə ritorikası yürüdən Rusiya və İranın əngəlləmə imkanlarını minimuma endirib, lakin bu güclərin daxili təxribat risklərini tam sıfırlamayıb: "Zəngəzur dəhlizinin Vaşinqton tərəfindən tam nəzarətə götürülməsinə ən kəskin və aqressiv reaksiya İrandan, xüsusən də SEPAH və Xameneinin mühafizəkar çevrəsindən gəlir. İranın Ali Rəhbərinin baş müşaviri Əli Əkbər Vilayəti bu layihəni 'İran və Rusiyanın quru blokadası' adlandıraraq onu açıq şəkildə hədələyib. Rusiya isə 10 noyabr bəyanatının 9-cu bəndinə istinad edərək yola öz FSB sərhəd qoşunları ilə nəzarət etmək iddiasından hələ də tam əl çəkməyib və Mariya Zaxarovanın dili ilə İrəvandakı 7 iyun seçkiləri öncəsi gərginliyi artırmağa çalışır. Lakin Ermənistanda Paşinyanın seçki reytinqinin yüksək olması və Qərbin bu 2,5 milyard dollarlıq nəhəng investisiya paketi ilə İrəvana tam iqtisadi sığorta verməsi Moskvanın və Tehranın rıçaqlarını zəiflədir. Azərbaycan öz növbəsində regionda dayanıqlı sülhün təmin olunması, Naxçıvanla birbaşa və maneəsiz quru əlaqəsinin qurulması və ildə 35 milyon ton yükdaşıma potensialı olan Orta Dəhlizin tam gücü ilə işləməsi üçün bu qlobal prosesi böyük diplomatik çevrikliklə öz milli maraqlarına uyğun idarə etməkdədir".
Tunar,
NOCOMMENT.az
