Yaxın Şərqdə son 24 saat ərzində baş vermiş və regionu kütləvi alova bürümək dərəcəsinə çatmış növbəti hərbi toqquşma, həlledici hərbi zərbə və ya klassik diplomatların vasitəçilik etdiyi sülh sazişi ilə deyil, Vaşinqtondan Təl-Əvivə edilən tək bir telefon zəngi ilə qəfildən başa çatdı.
Verilən mötəbər kəşfiyyat xəbərlərinə görə, İran İsrailə qarşı tarixin ən genişmiqyaslı və dağıdıcı cavab zərbəsini hazırlamış, İsraildə isə qırıcı təyyarələr uçuş zolaqlarında, pilotlar kabinələrdə hücum əmri gözləyirdi. Lakin Ağ Evdən gələn cəmi bir zəngdən dəqiqələr sonra bütün hərbi əməliyyatların təcili ləğv edilməsi əmri verildi. Bu dramatik epizod Yaxın Şərqdə qlobal güc balansında dərin və geri dönüşü olmayan bir tektonik dəyişikliyi faş edir: proses sadəcə İranın ilk zərbəni vurmaq cəsarəti deyil, həm də İsrailin Amerika icazəsi və loqistik dəstəyi olmadan müharibə aparmaq imkanlarının sərhədlərini ortaya qoyur.
Məsələni NOCOMMENT.az-a şərh edən politoloq Əlimusa İbrahimov bir zəngin anatomiyası və hərbi eskalasiyanın xronologiyası ilə bağlı olduqca maraqlı və fərqli strateji məqamları açıqlayıb:
Bazar günü günorta saatları: İsrail Hərbi Hava Qüvvələri Beyrutun Dahiyə rayonunda Hizbullahın baş qərargahına sarsıdıcı zərbə endirir.
Vaşinqtonun reaksiyası: Ağ Evdən Təl-Əvivə kəskin narazılıq və xəbərdarlıq siqnalları göndərilir.
Axşam (saat 22:00): İran bərk yanacaqlı ballistik raketlərlə İsrailə qarşı birbaşa və kütləvi cavab zərbələri endirir.
Tramp və Netanyahu arasında sərt telefon danışığı: ABŞ Prezidenti Donald Tramp İsrail Baş naziri Benyamin Netanyahuya kəskin şəkildə "İrana yeni bir zərbə ilə cavab vermə - bu, regional eskalasiyanı idarəolunmaz edəcək" əmrini verir. Netanyahu dövlətin qırmızı xətlərində israr etdikdə isə Tramp özünün məşhur praqmatik ritorikası ilə cavab verir: "Mənim nöqteyi-nəzərimdən sənin artıq yaşıl işığın yoxdur - yalnız öz riskli hesablamaların var".
Zərbələrin mübadiləsi və arxa kanallar: İki İsrail uçuşu və iki İran raket dalğasından sonra ən kritik an yaşanır. İran arxa kanallar (ehtimal ki, Pakistan vasitəçiləri) vasitəsilə Ağ Evlə birbaşa əlaqə saxlayaraq atəşkəsə hazır olduğunu bildirir və döyüşün son simvolik raketini atəşləyir.
Politoloqun sözlərinə görə, bu xronologiyanın ortaya qoyduğu ən acı reallıq odur ki, döyüşün sona çatdığı anı və şərtlərini Tehran təyin etdi, Təl-Əviv yox: "Nə vaxt dayanacağını, neçə raket atacağını və hansı strateji hədəfləri vuracağını İranda qərara aldılar. Eyni zamanda, Trampın 'Sky News' və 'BBC' telekanallarına verdiyi müsahibələrdə 'İsrailin İranla yenidən müharibəyə qayıdacağını düşünmürəm... Mən ona nə etməsini desəm, o, onu da edəcək' şəklindəki açıq bəyanatı İsrailin suveren hərəkət azadlığı mifini tamamilə darmadağın etdi. Onilliklər boyu İsrail regional məkanda 'barmağı tetikdə olan dövlət' imicini formalaşdırmışdı – yəni birinci zərbəni vuran, dərhal qisası icra edən və heç vaxt kənardan icazə istəməyən güc imici. Bu imic onun ətrafındakı düşmən ərəb dövlətlərinə və proksi qüvvələrə qarşı ən böyük çəkindirici qalxan idi və artıq həmin qalxan çatlayıb. 1991-ci ildə Körfəz müharibəsi zamanı İsrailin ABŞ-ın xahişi ilə Səddamın 'Skad' raketləri qarşısında susması Baş nazir İshaq Şamirin güclünün şüurlu və strateji təmkinliliyi kimi oxunurdusa, bu gün İsrailin dayanması kənardan qoyulmuş mütləq bir veto və əmr kimi qəbul edilir".
Əlimusa İbrahimov reallaşan bu son telefon zənginin Yaxın Şərq geosiyasəti üçün doğurduğu iki əsas fundamental və sarsıdıcı nəticəni təqdim edib:
Tehranın birbaşa strateji əlaqələndirmə uğuru: Dahiyə zərbəsinə proksi qüvvələrin arxasında gizlənmədən, öz ərazisindən birbaşa ballistik hücumla cavab verən İran, Livan cəbhəsini özünün daxili təhlükəsizlik arealı ilə birləşdirməyə nail oldu. Dünyaya verilən mesaj artıq konkretləşdi: "Beyruta və ya Dəməşqə toxunsanız, birbaşa Tehranla qarşı-qarşıya qalacaqsınız". Bu artıq proksi hədəsi deyil, İsrailin hərbi səhvləri ucbatından qanuniləşən birbaşa müdafiə paktıdır.
ABŞ-İsrail münasibətlərinin acınacaqlı yenilənməsi: Trampın "Ona nə desəm, onu da edəcək" bəyanatı bütün diplomatik qeyri-müəyyənliyi yox etdi. Kənar müşahidəçilər üçün bu mənzərə İsrail rəhbərliyini olduqca xoşagəlməz və asılı bir vəziyyətə salır; İsrail artıq öz müharibəsinin mütləq ağası deyil, sadəcə Vaşinqtonun strateji maraqlarının əlindəki bir alətdir.
Politoloq yekun olaraq vurğulayıb ki, Benyamin Netanyahunun ABŞ-ı İranla daha genişmiqyaslı bir müharibəyə sürükləmək cəhdi tamamilə tərs effekt verib: "Netanyahu İranı qıcıqlandırmaqla Vaşinqtonu döyüşə çəkməyi hədəfləmişdi. Əvəzində isə Tramp, payızda keçiriləcək ABŞ seçkiləri (midterm) ərəfəsində daxili bazarda neft qiymətlərini aşağı salmağa və Tehranla yeni bir nüvə sazişini rəsmiləşdirməyə kökləndiyi üçün bu eskalasiyanı bir zənglə dayandırdı. Amerikanı sona qədər vuruşmağa məcbur etmək üçün atılan bu avantürist addım, Ağ Evin bütün regionun gözü qarşısında İsrail müstəqilliyinin sərhədlərini cızması ilə nəticələndi. Yaxın Şərq həqiqi güc mərkəzinin harada olduğuna dair ən sərt xatırlatmanı aldı: Tramp müharibəni bir zənglə idarə edə bildiyini, İran birbaşa eskalasiyadan sağ çıxdığını sübut etdi, İsrail isə öyündüyü hərəkət azadlığının sərhədlərinin Təl-Əvivdə deyil, Vaşinqtonda çəkildiyini acı şəkildə öyrəndi. Bütün dünya 'stop' düyməsinin kimin əlində olduğunu aydın gördükdən sonra, İsrailin bir daha tam müstəqil oyunçu imicini necə bərpa edəcəyi sualı tamamilə açıq qalır", - deyə ekspert yekunlaşdırıb.
Tunar,
