Cənubi Qafqazın geosiyasi mənzərəsi bu gün tarixin ən mürəkkəb və həlledici kəsişmələrindən birini yaşayır. Uzun illər ərzində bir dövlətin hərbi-siyasi forpostu kimi xarakterizə olunan Ermənistan, hazırda Rusiya və Qərb, xüsusən də Avropa İttifaqı arasında açıq bir qarşıdurma meydanına çevrilmişdir. Bu proses artıq diplomatik pərdəarxası danışıqlardan çıxaraq, seçkiqabağı kampaniyalara, rəsmi sammitlərə və birbaşa hərbi-təhlükəsizlik missiyalarına qədər genişlənmişdir. Mövcud vəziyyət sadəcə bir ölkənin xarici siyasət kursunun dəyişməsi deyil, həm də regionun təhlükəsizlik arxitekturasının yenidən qurulması cəhdidir. Ermənistan rəhbərliyinin xarici siyasətdə "diversifikasiya" adı altında həyata keçirdiyi addımlar, əslində Kremlin təsir rıçaqlarını zəiflətmək və Qərbin, xüsusilə Fransanın siyasi-iqtisadi çətiri altına sığınmaq niyyətini büruzə verir. Lakin bu keçid dövrü Ermənistanın öz daxilində də ciddi sarsıntılar və geosiyasi paradokslar yaradır. Bir tərəfdən Qərbin maliyyə yardımları və hibrid təhdidlərə qarşı missiyaları İrəvana nəfəs verməyə çalışırsa, digər tərəfdən Rusiyanın Ermənistan iqtisadiyyatında və hərbi sistemindəki institusional kökləri bu prosesi onilliklərlə ölçüləcək bir müddətə qədər uzadır.
NOCOMMENT.az xəbər verir ki, Ermənistandakı hazırkı seçkiqabağı mühit bu böyük toqquşmanın barometridir. Rusiya Prezidentinin İrəvandakı rusiyapərəst qüvvələrin varlığını xüsusi qeyd etməsi və Nikol Paşinyanla görüşlər keçirməsi Moskvanın bu sahəni boş qoymayacağının bariz göstəricisidir. Digər tərəfdən, Avropa İttifaqının İrəvanda keçirdiyi sammit və Paşinyan hakimiyyətinə verilən birbaşa dəstək bəyanatları Ermənistanın "müstəqillik" xülyasının hansı tərəfə meyilləndiyini nümayiş etdirir. Qərb dövlətləri humanitar missiyalar və sərhəd təhlükəsizliyi məsələlərində ABŞ şirkətləri vasitəsilə regiona yerləşməyə çalışmaqla Rusiyanın hərbi hegemonluğunu tarazlaşdırmağa çalışırlar. Lakin real mənzərə odur ki, Ermənistanda müxalifət cinahı sürətlə transformasiya olunur və ictimai rəy sorğuları göstərir ki, hakimiyyətə iddialı olan ikinci, üçüncü və dördüncü qüvvələrin demək olar ki, hamısı rusiyapərəst xətti təmsil edir. Bu, Rusiyanın Ermənistan parlamentindəki plan-minimumunu artıq yerinə yetirdiyini, yəni hakimiyyətdə kimin olmasından asılı olmayaraq, qanunverici orqanda öz təsir gücünü qoruyub saxlayacağını təsdiqləyir.
Fransa və Avropa İttifaqının Ermənistanda hərbi-siyasi boşluğu doldurmaq cəhdləri qarşısında 1997-ci ildə imzalanmış Rusiya-Ermənistan strateji müttəfiqlik sazişi və ölkənin Kollektiv Təhlükəsizlik Müqaviləsi Təşkilatındakı (KTMT) faktiki üzvlüyü kimi nəhəng baryerlər dayanır. Fransanın Rusiyanı hərbi və iqtisadi baxımdan tam əvəzləməsi yaxın onillikdə real görünməsə də, rəsmi İrəvan bu münasibətlərdən Moskvanın təzyiqlərini neytrallaşdırmaq üçün bir qalxan kimi istifadə edir. Lakin bu geosiyasi oyunun ən kritik nöqtəsi təhlükəsizliyin xarici qüvvələr tərəfindən deyil, qonşularla münasibətlər vasitəsilə təmin olunmasıdır. Ermənistanın Rusiyadan hərbi asılılığını minimallaşdırmağın yeganə və ən qısa yolu Azərbaycanla sülh sazişinin imzalanması və Türkiyə ilə münasibətlərin normallaşmasıdır. Məhz bu iki hadisə baş verəcəyi təqdirdə İrəvan hakimiyyəti xarici siyasətdə daha cəsarətli addımlar ata biləcək və Rusiyanın "təhlükəsizlik zəmanəti" arqumenti öz əhəmiyyətini itirəcəkdir.
Bütün bu xarici siyasət təlatümləri Ermənistanın daxilində yeni bir ideologiyanın – "real Ermənistan" layihəsinin doğulmasına gətirib çıxarıb. Paşinyan hökumətinin təklif etdiyi yeni Konstitusiya layihəsi, əslində 1991-ci ildə bünövrəsi qoyulmuş və işğalçılıq ideologiyası üzərində qurulmuş respublikanın süqutu və tamamilə fərqli bir dövlət modelinin yaradılması cəhdidir. Keçmişdə Ermənistan öz suverenliyinin mühüm bir hissəsini Qarabağın işğalını saxlamaq müqabilində Rusiyaya fəda etmişdisə, bu gün "real Ermənistan" layihəsi bu asılılıqdan qurtulmağın yolunu sərhədlərin tanınmasında və qonşularla dinc yanaşı yaşamaqda görür. Borclanma və iqtisadi asılılıq məsələsində də Ermənistan cəmiyyətinin fərqli bir yanaşması mövcuddur; dövlətin ayaqda qalması üçün xarici borcun artırılması bir fəlakət deyil, mövcudluq vasitəsi kimi qəbul edilir. Sonda Ermənistanın bu geosiyasi toqquşmadan hansı itkilərlə çıxacağı və ya həqiqətən müstəqil bir dövlət modelinə keçid edib-etməyəcəyi, onun Rusiya ilə Qərb arasındakı tarazlığı nə dərəcədə qoruya biləcəyindən və ən əsası, regional sülhə nə qədər sadiq qalacağından asılı olacaqdır.
Əli Səfərli,
