Cənubi Qafqazın çoxəsrlik və çoxşaxəli tarixinə nəzər saldıqda, regionun taleyini dəyişən, xalqların gələcək birgəyaşayış modelini formalaşdıran anların nadir hallarda baş verdiyini görərik. Bu gün biz məhz belə bir tarixi dönüş nöqtəsinin, regionda onilliklər boyu davam edən gərginliyin yerini sivil, hüquqi və diplomatik dialoqa verməyə başladığı unikal bir dövrün şahidiyik.
Azərbaycan Prezidentinin köməkçisi Hikmət Hacıyev ilə Ermənistan Təhlükəsizlik Şurasının katibi Armen Qriqoryan arasında Dilicanda baş tutan görüş həm keçirildiyi məkana, həm müzakirə olunan mövzulara, həm də ən əsası, bu görüşün reallaşma formasına görə sıradan bir diplomatik təmas deyil. Bu, iki müstəqil dövlət arasında sülhün artıq mücərrəd bir arzu olmaqdan çıxıb, real və praktiki müstəviyə keçdiyinin ən bariz, ən mükəmməl sübutudur.
Uzun illər boyu Azərbaycan və Ermənistan rəsmilərinin hər hansı bir görüşü yalnız üçüncü tərəflərin vasitəçiliyi, böyük güclərin diktəsi və ya neytral paytaxtların ev sahibliyi ilə mümkün olurdu. Lakin bu dəfəki mənzərə tamamilə fərqlidir və bu fərq regionun gələcək təhlükəsizlik arxitekturasının təməl daşıdır.
Azərbaycanın yüksək rütbəli rəsmisinin, dövlət başçısının xarici siyasət məsələləri üzrə əsas köməkçisinin Ermənistan ərazisinə birbaşa, heç bir kənar modulyasiya olmadan daxil olması geosiyasi mənada böyük bir inqilabdır. Hadisənin ən diqqətçəkən və gələcəyə ümid verən detalı isə Hikmət Hacıyevin və onu müşayiət edən nümayəndə heyətinin bu səfəri hansı yolla həyata keçirməsidir. Ermənistan Təhlükəsizlik Şurası katibinin ofisinin rəsmi açıqlamasında qeyd edildiyi kimi, Azərbaycan nümayəndə heyəti Ermənistana quru sərhədinin delimitasiya və demarkasiya olunmuş hissəsindən, bütün müvafiq hüquqi-inzibati prosedurlardan keçərək daxil olublar.
Bu qısa və lakonik cümlənin arxasında əslində dövlətlərarası münasibətlərin tamamilə normallaşmasının, bir-birinin suverenliyini və ərazi bütövlüyünü de-fakto və de-yure tanımasının ən ali forması dayanır. Delimitasiya olunmuş sərhəd xətti artıq bir ayrılıq, düşmənçilik və ya hərbi qarşıdurma xətti deyil, iki bərabərhüquqlu subyektin bir-biri ilə sivil qaydada təmas qurduğu, qanunun və hüququn aliliyinin təmin olunduğu bir qapıdır. Azərbaycan rəsmisinin həmin rəsmi keçid məntəqəsindən keçməsi iki ölkə arasındakı sərhədlərin toxunulmazlığının və qarşılıqlı etimadın ən yüksək səviyyədə nümayişidir.
Bu addım regional sülhün yalnız kağız üzərində imzalanacaq bəyanatlarla deyil, həm də yerdə tətbiq edilən real addımlarla qurulduğunu göstərir. Ermənistan və Azərbaycan artıq öz problemlərini vasitəçisiz, birbaşa və ən əsası, qarşılıqlı hörmət çərçivəsində həll etmək iradəsinə sahib olduqlarını bütün dünyaya bəyan edirlər. Dilican görüşü sülh gündəliyinin sadəcə bəyanatlardan ibarət olmadığını, tərəflərin ən çətin və həssas məsələləri belə birbaşa dialoq masasında cəsarətlə müzakirə edə bildiyini sübut etdi. Keçmişin stereotiplərini, onilliklərin gətirdiyi psixoloji maneələri aşaraq bu cür addımların atılması hər iki tərəfdən böyük siyasi iradə və uzaqgörənlik tələb edirdi. Azərbaycan tərəfinin bu prosesdə nümayiş etdirdiyi prinsipial, eyni zamanda sülhə yönəlmiş praqmatik mövqeyi regionda yeni bir eranın başlanğıcını qoydu. Ermənistan tərəfinin də bu prosesi rəsmi səviyyədə normal prosedurlar çərçivəsində təqdim etməsi və dialoqa açıq olması gələcək regional inteqrasiya üçün mühüm zəmin yaradır.
İndi Cənubi Qafqaz yeni bir reallığın astanasındadır. Bu reallıq hərbi ritorikanın, qeyri-müəyyənliyin və gərginliyin geridə qaldığı, iqtisadi layihələrin, nəqliyyat və logistika dəhlizlərinin açılmasının, insanların təhlükəsiz şəraitdə birgə yaşayışının təmin olunduğu bir gələcək vəd edir. Delimitasiya və demarkasiya prosesinin bəhrəsi olan həmin sərhəd qapısı gələcəkdə regionun nəinki iki ölkəsi, bəlkə də bütün Şərq-Qərb və Şimal-Cənub nəqliyyat qovşaqları üçün strateji bir qovşağa çevrilə bilər. Tərəflərin bir-birinin suveren hüquqlarına hörmətlə yanaşaraq rəsmi prosedurları yerinə yetirməsi beynəlxalq hüququn təməl prinsiplərinin regionda tam bərqərar olmasından xəbər verir.
Bu səfər və Dilicandakı görüş sadəcə cari siyasi məsələlərin həlli deyil, həm də gələcək nəsillərə dinc, sabit və çiçəklənən bir region miras qoymaq məqsədi daşıyır. Azərbaycan və Ermənistan arasında atılan bu möhtəşəm və cəsarətli addım bütün beynəlxalq birliyə də bir mesajdır: Cənubi Qafqazın xalqları öz taleyini özləri müəyyən etməyə, tarixin ağır yüklərindən qurtulub gələcəyə sivil və sülhsevər tərəfdaşlar kimi addımlamağa tam qadirdirlər. Bu tarixi hadisə sülhün artıq əlçatmaz bir xəyal deyil, hər gün bir az daha real cizgilər alan, delimitasiya olunmuş sərhədlərdən keçərək masada möhkəmlənən bir həqiqət olduğunu hər kəsə nümayiş etdirdi.
Əli Səfərli,
NOCOMMENT.az
