Region geosiyasəti son iki gündə İran İslam Respublikasının hərbi və strateji taktikasında reallaşdırdığı fundamental dönüş və kəskin doktrina dəyişikliyi ilə silkələnib. Tərəflər arasında təxminən iki aydır davam edən nisbi sakitliyi və pərdəarxası diplomatik gərginliyi darmadağın edən Tehran, İsraillə birbaşa hərbi qarşıdurma xəttini ən aqressiv müstəvidə bərpa edib. İyunun 7-si axşam saatlarında İsrail Müdafiə Qüvvələrinin (IDF) Hizbullahın əsas qalası hesab olunan Beyrutun cənubundakı Dahiyə rayonuna endirdiyi sarsıdıcı hava zərbələrindən dərhal sonra hərəkətə keçən rəsmi Tehran, "Livanı və müqavimət oxunu müdafiə etmək" bəhanəsini irəli sürərək İsrail ərazilərinə qarşı ilk kütləvi hücum dalğasını rəsmən başladıb. Bu gəlişmə regional güc balansında yeni hərbi qaydaların diktə olunmasından xəbər verir.
Bu irimiqyaslı hərbi eskalasiyanın bəyan edilməsi və ideoloji cəhətdən əsaslandırılması missiyası İran Silahlı Qüvvələrinin Mərkəzi Qərargahının rəsmi sözçüsü İbrahim Zolfəqari tərəfindən ictimaiyyətə açıqlanıb. Zolfəqari hər ne qədər ölkənin ali dini rəhbərliyi və ya prezident səviyyəsində qərarverici siyasi fiqur olmasa da, onun birbaşa ali hərbi komandanlığın ruporu qismində çıxış etməsi rəsmi Tehranın bu dəfə birinci zərbəni endirmək qərarının ordunun və siyasi elitanın ən yüksək eşelonlarında tam koordinasiyalı şəkildə qəbul olunduğunu sübut edir. Bu bəyanatın dərhal ardınca İran Prezidenti Məsud Pezeşkianın "Biz nə danışıqlar masasını, nə də döyüş meydanını tərk etməmişik" ifadələrini işlətməsi rəsmi Tehranın hazırda hərbi təzyiq vasitəsilə diplomatik üstünlük qazanmaq niyyətində olduğunu rəsmən təsdiqləyir. Bu addım İranın onilliklər boyu sadiq qaldığı və beynəlxalq mətbuatda "strateji səbir" kimi xarakterizə olunan ənənəvi reaktiv doktrinasından tamamilə uzaqlaşdığının bariz nümunəsidir. İsrailin Milli Təhlükəsizlik Tədqiqatları İnstitutunun (INSS) aparıcı analitiki Raz Zimmtin də qeyd etdiyi kimi, Tehran uzun illər boyu yalnız zərbəyə məruz qaldıqdan sonra və özünün müəyyən etdiyi zaman çərçivəsində cavab verən müdafiə qüvvəsi kimi xarakterizə olunurdu; lakin hazırkı mənzərə bu mifologiyanı tamamilə dağıdır.
Məsələni NOCOMMENT.az-a şərh edən politoloq Əlimusa İbrahimov bildirib ki, Yaxın Şərqdə alovlanan müharibənin hazırkı mərhələsi rəsmi Tehranın indi öz hərbi potensialına və raket arsenalına güvənərək, rəqiblərinə qarşı preaktiv və ilk dağıdıcı zərbələri endirmək üçün özündə kifayət qədər böyük geosiyasi inam tapdığına açıq işarədir:
"Son iki sutka ərzində reallaşan qarşılıqlı zərbələrin hərbi və strateji nəticələrinə diqqət yetirdikdə proseslərin hansı təhlükəli trayektoriya ilə inkişaf etdiyini görmək olar. İyunun 7-də baş tutan birinci hücum dalğası zamanı İran özünün ən müasir bərk yanacaqlı 'Xeybərşikan' ballistik raketlərindən kütləvi şəkildə istifadə edərək İsrailin şimal zonalarını və strateji obyektlərini hədəfə aldı, ardınca isə zərbələrin coğrafi arealını kəskin genişləndirdi. Paralel olaraq Yəməndəki Husilər də Tehranla tam koordinasiyalı və sinxronlaşdırılmış şəkildə İsrailə raket zərbələri endirməklə yanaşı, Qırmızı dənizdə İsrailə məxsus və ya bura yük daşıyan bütün qlobal gəmilərin tranzit yollarını tamamilə bağlayacaqları hədəsi ilə hərəkətə keçdilər".
Politoloqun qənaətinə görə, İsrail tərəfinin bu ağır zərbələrə reaksiyası gecikməyib və iyunun 8-nə keçən gecə genişmiqyaslı cavab əməliyyatı reallaşdırılıb: "İsrail Hərbi Hava Qüvvələri mərkəzi və qərbi İran ərazilərini kütləvi şəkildə bombalamağa başladı. İsrail qırıcılarının əsas hədəfləri sırasında İranın Hava Hücumundan Müdafiə (HHM) sistemləri, radar stansiyaları və ən əsası, ballistik raketlərin bərk yanacaq komponentlərinin istehsalında əvəzsiz rol oynayan nəhəng neft-kimya zavodları yer alırdı. Eyni zamanda İsrail ordusu Livanın cənubunda Hizbullah qüvvələrini darmadağın etmək proqramını dayandırmadı. Düzdür, iyunun 8-də hərbi sözçü İbrahim Zolfəqari İranın hücum əməliyyatlarını müvəqqəti olaraq dayandırdığını elan etdi, lakin xəbərdarlıq etdi ki, İsrailin Livanın cənubuna edəcəyi hər hansı yeni təcavüz dalğası Tehran tərəfindən 'daha sarsıdıcı və dağıdıcı qisas addımlarına' səbəb olacaq. İsrail isə öz növbəsində Livandakı əməliyyatları tam hədəfə çatana qədər dondurmayacağını bildirdi ki, bu da çoxcəbhəli regional müharibə ehtimalını tam gücü ilə qoruyur".
Əlimusa İbrahimov mövcud hərbi qarşıdurmanın qlobal miqyasda yaratdığı siyasi və iqtisadi fəsadları üç əsas strateji bənddə qruplaşdırıb:
ABŞ-İran danışıqlarının çıxılmaza düşməsi: Bu kəskin eskalasiya, Donald Tramp administrasiyasının regional tərəfdaşlıq və yekun nüvə-atəşkəs sazişinə dair qurduğu bütün ümidlər və diplomatik planlar üçün birbaşa və sarsıdıcı çağırışa çevrilib. Tramp artıq bəyan edib ki, yekun və rəsmi yazılı müqavilə əldə olunana qədər İran limanlarının və iqtisadiyyatının qlobal blokadası tam gücü ilə saxlanılacaq. İran Xarici İşlər Nazirliyi isə Vaşinqtonla Təl-Əvivin Livan və Beyrut hücumlarında tam koordinasiyalı hərəkət etdiyini iddia edərək masanın etibarlılığını sarsıtsa da, daxili iqtisadi kollaps qorxusundan danışıqlar prosesindən tamamilə imtina etməyə cəsarət tapmır.
ABŞ-İsrail müttəfiqliyində çatların dərinləşməsi: ABŞ-ın nüfuzlu "Axios" portalının Ağ Evdəki mötəbər mənbələrə istinadən yaydığı məlumatlar müttəfiqlər arasındakı ciddi pərdəarxası ixtilafları faş edir. Vaşinqton dəfələrlə Yaxın Şərqdəki əsas müttəfiqini regionu alova bürüyəcək bu cür kəskin hücumlardan çəkinməyə çağırsa da, İsrail hökuməti Beyrutu və Dahiyəni bombalamaq niyyəti barədə Ağ Evə əvvəlcədən heç bir rəsmi məlumat və xəbərdarlıq ötürməyib. Bu, Livan böhranının idarə olunmasında tərəflər arasında kəskin inamsızlığı göstərir.
Qlobal logistika zəncirinin iflic olması: Husilərin regional hərbi əməliyyatları sinxron şəkildə aktivləşdirməsi, Qırmızı dənizin təkcə İsrail üçün deyil, bütöv beynəlxalq dəniz nəqliyyatı üçün tamamilə qapadılması riskini maksimuma çatdırıb. Onsuz da Hörmüz boğazının qismən və xaotik qapadılması nəticəsində ağır zədə alan qlobal təchizat zəncirləri və neft bazarları üçün Qırmızı dəniz xəttinin də blokadaya alınması qlobal iqtisadi tənəzzülü qaçılmaz edəcək.
Politoloq yekun olaraq vurğulayıb ki, beynəlxalq analitika mərkəzlərinin, xüsusən də Raz Zimmtin gəldiyi ən kritik qənaət, baş verən hücumların hərbi miqyasından daha çox, Tehranın nümayiş etdirdiyi strateji və ideoloji özünəinamdır: "Onilliklər boyu yalnız müdafiə olunan və passiv cavab reaksiyası verən bir dövlət kimi qəbul edilən İran, indi rəqiblərinə sadəcə müqavimət göstərmədiyini, bütöv regiona öz şərtlərini və yeni hərbi oyun qaydalarını diktə etmək gücündə olduğunu nümayiş etdirir. Bu təhlükəli doktrina dəyişikliyinin bəşəriyyəti daha böyük qlobal müharibəyə sürükləyəcəyi, yoxsa tərəfləri məcburi şəkildə yenidən masa arxasına oturdacaq bir stimul yaradacağı birbaşa ABŞ və İsrailin yaxın günlərdə atacağı hərbi addımlardan və Tehranın Livanı qorumaq iddialarının nə dərəcədə daimi xarakter alacağından asılı olacaq".
Tunar
