Baharın gəlişi, təbiətin oyanışı və alovlanan bayram tonqalları... Sıravi insanlar üçün Novruz hər zaman bir ümid və yenilənmə rəmzidir. Lakin yeraltı dünyanın o qaranlıq, qanlı və dondurucu tarixində Novruz bayramı çox vaxt ölümün və mütləq səssizliyin soyuq üzü ilə xatırlanır.
Keçmiş dosyelərimizdə Dağlı Cavanşirin o amansız müqavimətindən bəhs etmişdik. 1995-ci ilin Novruz ərəfəsində, qurğuşun yağışı altında dövlətə əsla boyun əymədən ölümə gedən bir hekayə... Lakin o qaranlıq mənzərədə çox böyük bir əskik parça var idi: Cavanşir Çeçenistanın o dondurucu zindanlarında tək deyildi. O qaranlıq hücrədə kürəyini söykədiyi, "qayda-qanunları" birlikdə yazdıqları bir yol yoldaşı var idi. Taleyin qan donduran cilvəsinə baxın ki, illər sonra həmin adam da məhz bir Novruz günü həyata əlvida deyəcəkdi.
Bu gün tətiyi çəkənlərin deyil, o tətiyi dayandıranların dünyasına daxil oluruq. Küçələrdə güllə atan sıravi bir icraçı deyil, tək bir baxışı ilə yüzlərlə silahlı adamı nizama salan bir "hakim" – Masallı Mamed.
Həyatı və ilk illəri
Məmməd İsgəndər oğlu Hüseynov 1960-cı ildə Azərbaycanın Masallı bölgəsində dünyaya göz açıb. Bir çox yeraltı dünya fiqurundan fərqli olaraq, o, küçələrin səfalətindən və ya kimsəsizlikdən gəlmirdi. Masallının sayılan və varlı ailələrindən birinin övladı idi. Atası İsgəndər bölgənin ən nüfuzlu ticarət adamlarından biri idi. Məmedin qarşısında rahat bir həyat var idi. Küçələrdə qan tökmək və ya hücrələrdə çürümək onun taleyi olmaya bilərdi. Atası oğlunun yaxşı təhsil almasını, hörmətli bir iş adamı olmasını arzulayırdı. Nə pula, nə də özünü sübut etməyə ehtiyacı var idi. Lakin o, sistemin təqdim etdiyi o rahat həyatı öz əlləri ilə parçaladı.
Dönüş nöqtəsi
Mamed hələ 18 yaşında ikən həyatının ən böyük qırılma nöqtəsini yaşadı. Bakıda qatıldığı bir şənlikdə sərxoş bir şəxs Mamedin yaxın qohumu olan gənc bir qadına qarşı ədəbsizlik edib, təhqirlər yağdırır. Sıravi biri həmin an başını aşağı salıb uzaqlaşa bilərdi. Varlı bir ailənin övladı kimi bu davaya heç girməyə də bilərdi. Amma Mamed o adamın qarşısında dayandı. Qarşı tərəf geri addım atmadı, sərxoşluğun verdiyi təkəbbürlə təhqirlərinə davam etdi. O an Mamedin gələcəyinin tamamilə rəng dəyişdiyi an oldu. Saniyələr içində çəkilən bıçaq bir həyatı sonlandırdı, Mamedin taleyini isə əbədi olaraq zindanlara bağladı.
70-ci illərin Sovet İttifaqında bu cür cinayətin bədəli ağır idi. Məhkəmənin qərarı salondakı hər kəsin qanını dondurdu: "Vışka" – yəni qurğuşuna düzülərək edam. Hücrədə edam gününü gözləyən 18 yaşlı bir gəncin psixologiyasını xəyal edin... Dəhlizdə əks-səda verən hər çəkmə səsi onun üçün ölümün ayaq səsləri idi.
Zindan illəri və müqavimət
Mamedin sarsılmaz iradəsi məhz o ölüm hücrəsində formalaşdı. Atası İsgəndər oğlunu o manqadan qurtarmaq üçün bütün imkanlarını səfərbər etdi. Deyilənlərə görə, Moskvadakı ən yüksək rütbəli Sovet bürokratlarına qədər gedib çıxıldı. Aylarla davam edən o qaranlıq prosesdən sonra bir möcüzə baş verdi: edam qərarı ləğv edildi və uzunmüddətli həbs cəzası ilə əvəz olundu.
Lakin edamdan qurtulmaq Sovet zindanlarında sağ qalmaq demək deyildi. Dövlət onu öldürə bilmədiyi üçün dünyanın ən amansız cəzaevlərinə sürgün etdi. Onu əvvəlcə Şuşa həbsxanasına saldılar. Mamed boyun əymək üçün yaradılmış xarakter deyildi; o, içəridəki ədalətsiz sistemə müharibə elan etdi, zəifləri himayəsinə aldı. Dövlət bu inadkar gənci Şuşada qıra bilməyəcəyini anlayınca, onu Çeçenistandakı məşhur Qroznı həbsxanasına göndərdi. Məhz burada o, Dağlı Cavanşir ilə çiyin-çiyinə verərək sağ qaldı.
Mamed Cavanşirdən fərqli bir yol seçdi. Cavanşir qəzəbini silahı ilə ifadə edirdisə, Mamed gücün zəkada gizləndiyini dərk etmişdi. Hücrəsində tarix, fəlsəfə və dünya klassiklərini oxuyan bu gənc illər keçdikcə ağırbaşlı bir natiqə çevrildi: "Ən böyük güc ən çox qan tökənin deyil, töküləcək qanı dayandıra bilənin əlindədir."
Onun bu duruşu bütün Sovet yeraltı dünyasına yayıldı. 1993-cü ildə Bakıdakı məşhur "Leyla" şadlıq sarayında keçirilən böyük toplantıda – Loti Bəxtiyar, Sabirabadlı Hikmət, Dağlı Cavanşir kimi nəhənglərin iştirakı ilə ona yeraltı dünyanın ən ali statusu olan "Vor v Zakone" (Qanuni Oğru) titulu verildi. O, artıq sadəcə bir avtoritet deyil, "Treteyskiy sudya" (vasitəçi hakim) idi. Onun verdiyi qərarlar rüşvətə və ya gücə deyil, mütləq ədalətə söykənirdi.
Müəmmalı son
Böyük güc hər zaman böyük düşmənlər doğurur. 2010-cu ildə yenidən həbs olunan Mamed üçün bu son həbs dövrü əvvəlkilərə bənzəmirdi. Zindanda qəfil xəstələnən bu iri-yarı adam sürətlə əriməyə başladı. İddialara görə, onu silahla dayandıra bilməyənlər daha səssiz bir yol seçmişdilər. Rəsmi hesabatda "beyinə qan sızması" yazılsa da, tərəfdarları bunun bir sui-qəsd olduğuna inanırdı.
Təqvimlər 21 mart 2011-ci ili göstərdiyi gün, Masallı Mamed bir Novruz günündə, cəzaevinin soyuq divarları arasında son nəfəsini verdi. Dəfn günü Masallıda həyat dayandı. Bir-birinə qanlı bıçaqlı olan rəqib qruplar belə həmin gün o cənazədə çiyin-çiyinə dayandılar.
Masallı Mamed geridə nə nəhəng mülklər, nə də lüks maşınlar qoydu. O, sadəcə satın alına bilməyən bir ad və köhnə məktəbin "ədalət" fəlsəfəsini qoyub getdi. Bu gün yeraltı dünya rəqəmsallaşıb, lakin hələ də "Masallı Mamed" adını eşidəndə ehtiramla sükut saxlayanlar var.
Əli Səfərli,
NOCOMMENT.az
